Jego oczy drapieżcy w serialu Jana Holoubka „Wśród nocnej ciszy” wbijają w fotel. Łukasz Simlat potrafi zagrać wszystko, ale nie na wszystko się zgadza. Zawsze zastanawia się, czy chce „brać na klatę bardzo złego człowieka, który nie zasługuje na nic”.
PANI: O księdzu Tomaszu w „Bożym ciele” pisano – objawienie. O Jacku Bauerze w „Furiozie” – mistrzostwo. Kultowa rola sierżanta Miki w serialu „Rojst” została okrzyknięta arcydziełem. „Wśród nocnej ciszy” – spuścił pan na widzów hekatombę.
ŁUKASZ SIMLAT: Pytanie, jaki to jest pocisk w dzisiejszej nomenklaturze? Zło zawsze będzie istnieć i napędzać mroczną stronę świata. Janek ( Holoubek – reżyser, przyp. red.), wręczając mi draft scenariusza, powiedział: „Przeczytaj na spokojnie i zastanów się, czy chcesz to grać”. Za każdym razem staję przed dylematem sumienia: chcę to robić czy nie? Chcę brać na klatę bardzo złego człowieka, który nie zasługuje na nic? Tym bardziej, żeby robić o nim serial, wyciągać z mroku. Możemy tylko oddać hołd ofiarom. Ale tu należy się zastanowić, jak to zrobić, żeby na koniec dnia zdjęciowego znaleźć w tym satysfakcję dla siebie. Łukasza Simlata. Wybór roli to podróż świadoma, bo nurkujesz w emocje. Na szczęście w przypadku Jana Wojdy są to emocje nieempatyczne. Ten człowiek przekroczył wszelkie granice moralności, zasad. Nie dało się tego obronić, trzeba było obnażyć do końca. Docisnąć pedał gazu. To mnie ratowało.
Serial oparty jest na prawdziwej historii. W wigilijną noc 1976 r. zamordowano 18-letnią Krysię Łukaszek w ciąży, jej męża Stanisława i 11-letniego brata. Inicjatorem tej krwawej wendety był rolnik Jan Sojda, zwany „królem Zrębina”. Groźbami, szantażem i pieniędzmi wymusił na 35 świadkach zbrodni zmowę milczenia.
Terroryzował wieś, podobno siłą zmuszał kobiety do seksu, miał nieślubne dzieci. Mścił się w sposób beznamiętny, w tym tkwiła jego upiorność. Zastanawialiśmy się, co zrobić, żeby nadać temu człowiekowi rys wampiryczny. Stworzyć postać, która odrzucałaby widza nie tylko czynami, ale nawet aparycją. Lubię pracować na detalu. Komponenty charakteryzacji, gesty, rekwizyty, niedopowiedzenia tworzą napięcie. Przez 55 dni zdjęciowych dziewczyny kleiły mi nakładki na uszy, protezę na zęby. To buduje inną twarz. Do tego charakterystyczny chód, „uciekająca” prawa noga i kilka straconych kilogramów. Całość sprawia, że widz się zastanawia: „Czy to jest Simlat?! Niemożliwe… A jednak!”. Fizyczność tej postaci, odruchy obcej mi emocjonalności długo potem we mnie siedziały. Żona pytała, kiedy Wojda wyjdzie wreszcie z naszego domu.
Wystawiła panu walizki za drzwi?
Nie, broń Boże. Oczywiście nie biegałem z metalowym kluczem do opon po domu, żeby wczuć się w postać, ale nie dało się od niej odciąć. Kręciliśmy z przerwą dziewięć miesięcy. Nieustannie zastanawiałem się nad rozwiązaniem kolejnych scen, więc ten bohater był we mnie na posterunku. Gdy czytałem scenariusz, moją odpowiedzią na pytanie, jak zagrać człowieka, który w momencie zbrodni ma tyle lat co ja, czyli 48, i urodził się w 1928 na wsi, był... mój dziadek. Rówieśnik wolnej Polski 1918, pochodzący ze wsi w okolicach Wolbromia. Jan Wojda i mój dziadek - dwie skrajne osoby. Dziadek był dobrym, empatycznym człowiekiem. Społecznikiem. Jako szewc działał w stowarzyszeniach rzemieślniczych. Całą dorosłość spędził w Sosnowcu, ale często zabierał mnie na wieś do swoich braci. Do końca życia zachował koloryt wsi w pamięci mięśni. Jakiś rodzaj nieprzystawalności do miasta. Miał na przykład zabawny sposób irytowania się. Bezwerbalny, ze specyficzną intonacją. Mówił: oooh, aaaah, ahaaaa”. Albo „sakramencko”, którego uwielbiał używać. Próbowałem wplatać to w Wojdę, żeby mu dodać wiarygodności. Gdy na planie udawało mi się zrobić coś dokładnie tak, jak zrobiłby to dziadziuś, z jego charakterystyką gestu, rodzajem zaśpiewu, czułem się, jakby dybuk przeze mnie przechodził.
Wsiadł pan do wehikułu czasu i wrócił na chwilę do rodzinnej przeszłości?
Do świata, gdzie religia i wiara stanowiły - i nadal stanowią - centrum życia lokalnej społeczności. To jest w tej opowieści szalenie ważne. Zostałem ochrzczony i wychowany w wierze katolickiej, której dzisiaj kompletnie już nie rozumiem. Jestem daleko od Kościoła, ale obserwuję go z różnych perspektyw. Mój sprzeciw budzi koncepcja grzechu jako narzędzia kontroli. Wiara oparta na poczuciu winy. Władza, jaką daje żerowanie na ludzkiej ignorancji i posłuszeństwie. Nie zapominajmy, że Kościół odgrywa inną rolę w mieście, inną na wsi. W mieście jest jedną z wielu instytucji, człowiek z łatwością schowa się przed księdzem. Na wsi ambona to narzędzie publicznej oceny. Nikt nie ucieknie ani przed księdzem, ani przed bogatym, inteligentniejszym od reszty Wojdą, który mianował się „apostołem” i w imię Boga zmusił pół wsi do milczenia.
Na procesie świadkowie zeznawali, że był to rytualny akt.
Rodzaj prywatnej mszy - każdy musiał dotknąć krzyża, nakłuć palec agrafką i skropić krwią kartkę z deklaracją zachowania tajemnicy. Scenariusz powstał na podstawie wstrząsającego reportażu „Nie oświadczam się”. Są tam zapisy z rozprawy sądowej. Sąd pyta jedną z oskarżonych o składanie fałszywych zeznań: „Oskarżonej nie przeszkadzało, że w rowie na mrozie leżała naga, ciężarna, półżywa młoda kobieta?”. „A co mi tam, Wysoki Sądzie”. „A gdyby leżała tam krowa?” „No, krowa to co innego, Wysoki Sądzie”. Bo jak rozumiem, krowa człowieka wyżywi, a nie wbije mu noża w plecy... W tym roku mija 50. rocznica zbrodni połanieckiej. Powiedziała pani, że spuściłem hekatombę. Może to będzie pretekst do zastanowienia się nad tym, dokąd zmierzamy, pozwalając innym za nas myśleć? Pytania, gdzie stawiamy sobie i światu granice?
(...)
Kto był męskim przewodnikiem dla małego Łukasza?
Ojciec zostawił moją mamę, zanim się urodziłem. Dziadek był najważniejszym mężczyzną w moim życiu. Zawsze obok. Przez pierwszych kilka lat mieszkał z babcią w sąsiednim bloku, potem w tym samym. Odbierał mnie z przedszkola i szliśmy na działkę. Pokazywał mi każdą pszczołę, każdy owoc na działce, każde drzewko: „Zobacz, Łukaszek…”. Wrażliwy, często się wzruszał. Był pierwszym człowiekiem, który dał mi bardzo dużo ciepła. Miał trabanta, wciąż pamiętam zapach tej mieszanki paliwowej. Raz jechaliśmy do sklepu po jakieś kleje i dziadek mówi: „Przejedziemy przez Oświęcim”. Moja pierwsza wizyta w obozie. Jesteśmy na wielkiej, zielonej łące, gdzie kiedyś „pracowały” krematoria, a teraz wyrastały kopczyki kretów. Dziadek z tą swoją empatią i zoomem na rzeczy, które go interesowały - trawka, roślinka, zwierzątko – pochylał się nad tymi kopczykami i wołał: „Chodź Łukaszek. Zobacz!”. Palcem rozgarniał ziemię: „Patrz Łukaszek, kosteczki”. Ludzkie kosteczki, które krety pchały do góry. Miałem z osiem lat. Piękna lekcja o ambiwalencji ludzkiego życia.
I wrażliwości. Poznał pan ojca?
Widziałem go raz, przez płot. Pojechaliśmy z dziadkiem po jakieś materiały szewskie na ulicę, przy której wiedziałem, że mieszkają drudzy dziadkowie. Nagle przy maluchu zobaczyłem faceta ze zdjęć. Miałem sześć lat. Stałem i patrzyłem. Dziadek podszedł, wziął mnie za rękę i powiedział: „Chodź, Łukaszku. Wracamy do domu”. Chciał mnie ochronić. Zapewnić spokój ducha, wolność od lęku, od zadawania pytań, na które nie ma odpowiedzi. Widział przecież, że ta sprawa mnie dręczy. Człowiek ze zdjęcia istnieje, a jednak go nie ma. Nie wytłumaczysz tego małemu dziecku. Nie da się. Dziadek zadziałał w sposób magiczny. Pamiętam, że wtedy przy płocie ten temat zniknął. Nie mieliłem go. Nie wracał do mnie echem. Nie miałem traumy. Zacząłem doceniać to, co mam, wokół siebie. Z roku na rok coraz więcej kumałem.
(...)
Przewrotnie zapytam: odpoczywa pan czasami od tych swoich niepokornych, demonicznych bohaterów?
Oczywiście. Jak tylko mam kilka dni wolnego, jadę na Mazury, nad jezioro. W ciszę. Myślę, że każdy człowiek powinien mieć miejsce, gdzie może uciec. Warszawa to nie moje miasto. Po 30 latach, które tu spędziłem, wciąż nie mogę znaleźć swojego miejsca. Rytm stolicy jest dla mnie za szybki, zbyt chaotyczny. W szalonym rajdzie, który wszyscy uprawiamy, brakuje czasu na spotkanie z drugim człowiekiem. Z samym sobą. Zauważyłem, że z wiekiem coraz silniejsza jest we mnie tęsknota za krajobrazem dzieciństwa. Co miesiąc jadę do Sosnowca, do mamy. Czytam życiorysy różnych ciekawych ludzi, którzy często po objechaniu całego świata, Europy czy kraju, wracają do miejsca, gdzie się urodzili. One nas stworzyły, ukształtowały. Tam dostałem wszystko, cały bagaż, który niosę. Życiowy azymut. Uwielbiam Śląsk. Cieszę się, że mogłem wychować się w jego cieniu. Prawdziwość tego świata jest namacalna, nie dało się jej zakłamać. W tym tkwi magnetyczna siła.
Cały wywiad do przeczytania w najnowszym numerze magazynu PANI.