Jak rozmawiać z dzieckiem o niepełnosprawności? Jak odpowiadać na niewygodne pytania, przełamywać lęk przed nieznanym i uczyć szacunku do osób, które funkcjonują inaczej?
Dziecięca ciekawość nie zna uprzedzeń. To dorośli, często w dobrej wierze, uczą dzieci, że o niepełnosprawności lepiej nie mówić, a odmienność może być powodem do zakłopotania. Tymczasem empatii nie buduje się przez milczenie ani litość, lecz przez rozmowę, wiedzę i codzienne doświadczenia. Jak oswajać temat niepełnosprawności i pokazywać dzieciom, że różnorodność jest naturalną częścią świata? Pomocne mogą być książki i proste ćwiczenia rozwijające otwartość.
Zdarza się, że dorosłym robi się gorąco, gdy słyszą pytanie dziecka. To niezręczna sytuacja, ale dla malucha nie ma w niej nic niezwykłego. Jest po prostu ciekawy świata. Dopiero reakcja dorosłych podpowiada mu, że różnorodność to coś, czego należy się wstydzić.
Dominika Hołówka, prezeska Fundacji „Jesteśmy Ważni” i mama chłopca z autyzmem oraz niepełnosprawnością intelektualną, pisze o tym w posłowiu do książki „Mariusz rysuje od ręki”:
„Gdy spotykamy kogoś, kto wygląda inaczej lub zachowuje się inaczej niż większość, w naszej głowie pojawia się niepokój. To całkiem normalne – nasz mózg próbuje chronić nas przed nieznanym. Ten strach bierze się z niewiedzy”.
Dzieci często nie bawią się z jej synem nie dlatego, że są złośliwe, ale dlatego, że nie wiedzą, jak się zachować. Podobnej wiedzy brakuje także ich rodzicom. A chłopiec, jak każde dziecko, chce uśmiechu i przyjaciół. Strach najłatwiej oswoić ciekawością.
Warto zacząć od słów. Agata Roczniak, prezeska Fundacji Diversum, pierwsza w Polsce modelka na wózku i ekspertka ds. włączania osób z niepełnosprawnościami w Banku BNP Paribas, powiedziała w jednym z wywiadów coś, co warto zapamiętać:
„Mówię o tym, że mnie nie spotykają przeciwności losu, tylko przygody losu. Zobaczcie, co się dzieje z naszym umysłem, gdy powiemy słowo »przeciwność«. Od razu zaczynamy walczyć, zaczynamy się bać. A przygoda? Przygoda budzi ekscytację i naturalną ciekawość”.
Rozmowa z dzieckiem o niepełnosprawności może dotyczyć części czyjejś życiowej drogi, a nie wyłącznie walki z przeciwnościami. Dzięki temu temat staje się bardziej naturalny, a w rozmowie jest miejsce na ciekawość i zrozumienie, nie na litość.
Kolejnym krokiem jest pokazanie dziecku, że sprawność ciała nie zmienia tego, co w człowieku najważniejsze. Dr Aleksandra Piotrowska, psycholożka dziecięca, napisała o tym w komentarzu do książki „Agata szaleje na kółkach”:
„Niezależnie od koloru skóry, wzrostu czy sprawności mięśni wszyscy mamy takie same potrzeby – chcemy spędzać ciekawie czas, przebywać z ludźmi, których kochamy, poznawać nowe miejsca (...). Sprawne ciało nie jest warunkiem niezbędnym, aby kierować własnym życiem i mieć je ciekawe, piękne i wartościowe”.
Wózek czy aparat słuchowy nie są wyrokiem, lecz narzędziami, które pomagają w codziennym życiu. Czasem wystarczy odpowiednie wsparcie otoczenia – na przykład podjazd lub winda. To proste rozwiązania, a jednak wciąż zbyt rzadko stają się tematem rozmów.
Dobrym sposobem na rozpoczęcie rozmowy może być ćwiczenie Dominiki Hołówki pod nazwą „Kwiatek Myśli”. Najpierw dziecko rysuje kwiatek. W jego środku wspólnie zapisuje się trudną myśl, która wywołuje lęk, na przykład: „Ona jest inna, boję się jej” albo „Nie wiem, jak do niego podejść”.
Następnie na każdym płatku pojawia się myśl dodająca odwagi: „Mogę zacząć od uśmiechu”, „Każdy czasem czuje się zagubiony”, „Inny nie znaczy gorszy”. Kiedy płatków jest już dużo, dziecko zamalowuje środek kwiatka, tak by trudna myśl zniknęła pod kolorem. To prosta metafora: w głowie robi się miejsce na życzliwość.
Czasem do trudnej rozmowy potrzebny jest dobry pretekst. Taką rolę mogą pełnić książki edukacyjne. Fundacja Diversum została wydawcą własnej serii – pogodnych opowieści o prawdziwych bohaterach, przedstawiających różnorodność bez patosu i litości. To historie pełne codzienności i normalności, których na rynku brakowało.
Za warstwę literacką odpowiada Małgorzata Strękowska-Zaremba, autorka książek dla dzieci, a ich ciepły, rozpoznawalny świat tworzy wrocławski ilustrator Andrzej Tylkowski. Wspólnie stworzyli już pięć książek, które pokazują, że różnorodność jest ciekawa:
Co roku dzieci poznają nowego bohatera, jego historię i świat z perspektywy osoby z niepełnosprawnością. Dorosły strach nie powinien zagłuszać dziecięcej wrażliwości. Nagradzane książki Fundacji Diversum mogą stać się początkiem ważnej rozmowy o empatii, akceptacji i dostrzeganiu drugiego człowieka.
Zamów książki na stronie:
diversum.org.pl/ksiazki-edukacyjne
Dla firm: Istnieje również możliwość zaangażowania się w wydanie kolejnej książki Fundacji Diversum. Dotychczasowe publikacje powstały dzięki zaufaniu partnerów, takich jak Bank BNP Paribas, spółki z grupy Toyota i Fundacja PPL. Osoby zainteresowane współpracą mogą skontaktować się z prezeską fundacji: [email protected].
